Nu in BouwBelang

Kasteel verliest roze kleur

En verder:
+ 'Eerst rekenen, dan knopen doorhakken'   

+ Plus-Op-de-Meter in Voorhout 

+ Slooplocatie levert bouwdelen

Slooplocatie levert bouwdelen

Elk bouwdeel, elk materiaal uit de sloop beoordelen op zijn circulaire kwaliteit. Dat gebeurt bij SUPERLOCAL, de herinrichting van een buurt in Kerkrade. Architect, aannemer en sloper zijn gelijkwaardige partners. Woningcorporatie HEEMwonen is de opdrachtgever. Aan het project is onlangs de Nederlandse Bouwprijs 2019 toegekend.

Zes jaar geleden ontstonden de eerste circulaire bouwplannen bij woningcorporatie HEEMwonen. Doel: de transformatie van 300 gedateerde appartementen ondergebracht in drie hoogbouwflats in de Kerkraadse buurt Bleijerheide. Een vierde flat was toen al gesloopt en dat lag achteraf niet zo lekker bij de corporatie. Het inzicht dat het anders kon, kwam met name tijdens brainstormsessies aan één van de transitietafels. Hergebruik van materialen die vrijkomen bij de sloop, zou leidraad worden bij de aanpak van de overige drie flats. SUPERLOCAL werd het project gedoopt, want de bouwdelen en –producten hoeven niet aangevoerd te worden. Ze worden gewonnen uit de gebouwen die er al staan. De naam verwijst ook naar de inzet van lokale/regionale uitvoerende partijen, want het project is nadrukkelijk bedoeld om de economie in en om Kerkrade te versterken. Verder is het project een studieobject voor studenten van diverse opleidingscentra uit de omgeving. 


Reuse, remake en recycle

Projectleider Martijn Segers van HEEMwonen: “De bouwsector is een grootgebruiker van primaire grondstoffen, een energieslurper en grootproducent van afval. We wilden samen met de gemeente Kerkrade een statement maken door te zeggen: het kan en moet anders met de drie flatgebouwen die nog overeind stonden. Fase 1, een proefgebouwtje maken van de vrijgekomen sloopmaterialen is achter de rug. In fase 2 gaan we verder op de ingeslagen circulair weg door drie proefwoningen te maken van sloopmaterialen. We zullen via track and trace op de voet volgen waar de overige sloopmaterialen via de lokale recycleketen belanden, om een beter inzicht te krijgen in de bouwafvalstromen. Als het lukt met die drie proefwoningen, komen er op die manier nog eens 16 grondgebonden woningen in het gebied. Verder gaan we een flatgebouw renoveren in plaats van slopen. Uiteindelijk is het de bedoeling dat er in het gebied 125 sociale huurwoningen komen (fase 3), deels in het oude flatgebouwcasco en deels als grondgebonden woningen. Ten slotte nog eens 25 grondgebonden vrijesectorwoningen.”

Per bouwdeel en per materiaal maakt HEEMwonen in overleg met de betrokken partijen een analyse waar en hoe de sloopproducten en materialen ingezet kunnen worden. De 3 R’s, reuse, remake en recycle, zijn daarbij in die volgorde leidend. Dus eerst kijken naar hergebruik van bouwdelen, dan de materialen opwaarderen door ze te verbeteren en – als dat allemaal niet lukt – worden er grondstoffen van gemaakt voor nieuwe materialen en producten. Denk bij dat laatste bijvoorbeeld aan granulaat uit puin voor funderingsbeton.


Bevolkingskrimp

Los van de duurzame doelstellingen beogen gemeente en corporatie aanzetten te geven over hoe je kunt omgaan met bevolkingskrimp. Het streven is minder woningen en meer woon- en omgevingskwaliteit. Maar, zegt Segers, wel zoveel mogelijk met behoud van sociale structuren. “Buren die al een leven lang in harmonie samenleven en zelfs op elkaar aangewezen kunnen zijn, die moet je niet uit elkaar halen. Daarom krijgen oud-bewoners de kans om terug te keren naar hun oude buurt. Ook in sociaal opzicht is ons handelen dus in zekere zin circulair te noemen.”

De bewoners en omwonenden zijn van meet af aan betrokken bij de herinrichting en de bouwplannen. Hun inbreng is meegewogen in de uiteindelijke opzet. Een voorbeeld: vele bewoners waarderen het uitzicht vanuit de hoge flats op de bosrijke omgeving. Mede om die reden blijft een flatgebouw behouden en de zichtlijnen blijven georiënteerd zoals ze waren. 


Expo-paviljoen

Fase 1 van het project ging op spectaculaire wijze van start. Reststromenspecialist Dusseldorp kwam met het voorstel een complete woning uit de bovenste verdieping van de te slopen galerijflat te zagen. De woning is in drie delen met een 400-tons kraan op het maaiveld gezet.  Van de delen is voor IBA Parkstad het expositiepaviljoen gebouwd – het al genoemde proefgebouwtje. In het paviljoen dat voor 100 procent gemaakt is van hergebruikte bouwdelen en –materialen, is de voortgang van SUPERLOCAL op de voet te volgen. 

Honderd procent recycling zal geen haalbare kaart zijn in fase 2, de bouw van drie proefwoningen. En ook niet bij de daaropvolgende fase die moeten leiden tot de oplevering van een hoogwaardig leefgebied in 2020, tegelijk met de opening van de IBA-expositie. 

Segers: “De praktijk is altijd wat weerbarstiger dan de theorie. Daarom houden we tijdens het ontwikkelproces continu de vinger aan de pols. Is het haalbaar wat we ons hebben voorgenomen? En in hoeverre kunnen en willen we bijstellen? Vaststaat dat we zo min mogelijk willen tornen aan het oorspronkelijke circulaire gedachtegoed.”

Dat circulariteit niet voor 100 procent gaat lukken in fase 2 komt onder meer doordat er asbest is verwerkt in de galerijflats. De borstweringen in de kozijnen zijn bijvoorbeeld asbestpanelen. Segers: “Daar moet iets anders voor in de plaats komen. Die panelen in het expo-gebouwtje komen uit delen van de binnendeuren. Verder is er asbest gevonden in de kit waarmee het glas is vastgezet. Dat was niet te scheiden van het vensterglas dus ongeschikt voor hergebruik. Zo zijn we de hele tijd aan het wikken en wegen. Daarbij past een intensieve samenwerking tussen de betrokken partijen, die afwijkt van het traditionele bouwproces. Je zit aan tafel met de architect die zegt wat hij nodig heeft, de aannemer die zijn eisen deelt en de sloper die aangeeft wat hij kan leveren en in welke staat het bouwdeel verkeert. Uiteindelijk moet het plaatje ook nog eens financieel haalbaar zijn.”


Geen fossiele brandstoffen

Het spreekt voor zich dat er in de nieuwe situatie geen beroep meer gedaan wordt op fossiele brandstoffen voor verwarming en warm tapwater. De daken komen vol te liggen met pv-panelen en wellicht worden warmtepompen geïnstalleerd. Verder komen er waterbesparende systemen met buffers voorzien van waterzuiverende installaties – de zogenoemde gesloten waterkringloop.

 

Belangrijke schakel in circulaire bouweconomie

Tien jaar geleden is VERAS opgericht, de Vereniging Aannemers Sloop die tot stand kwam door een fusie van Babex en Vereniging van Sloopaannemers. Van meet af aan is de branchevereniging prominent lid geweest van de AFNL. In die tien jaren heeft de sloopbranche een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. Van sloper tot leverancier van grondstoffen en producten in een circulaire bouweconomie. Die nieuwe positie in de bouwketen is tot stand gekomen, doordat afzonderlijke bedrijven vanuit hun kennis, vaardigheden en professionaliteit een antwoord hebben geformuleerd op maatschappelijk vraagstukken rond bouwafval en energie. Dit leidde onlangs op de Bouwbeurs tot de toekenning van de Nederlandse Bouwprijs 2019 in de categorie Bouwmaterialen en -systemen aan Dusseldorp Infra, Sloop en Milieutechniek. Het bedrijf weet, volgens René Plaggenburg, directeur Sloop en Reststoffencentra bij dit bedrijf, allang dat slopen niet meer de beste manier is om van het overtollige vastgoed af te komen. “Tegenwoordig slopen we gebouwen circulair om de vrijkomende materiaalstromen als producten in de markt te zetten. Of om er zelfs complete nieuwe woningen van te bouwen. We zijn van sloopbedrijf productleverancier geworden. We laten in Kerkrade zien, dat we een belangrijke schakel in de circulaire economie zijn. Met de bouw van onze nieuwe vestiging in Borne zetten we die lijn door (zie elders in deze BouwBelang, red.).”

Uit het juryrapport: ‘Bij dit project is sprake van een uitzonderlijk hoge mate van hergebruik: een modulair systeem van een niet-modulaire gedachte. De jury prijst het experiment, maar merkt tegelijk op dat de opschaalbaarheid lastig is. Hier is sprake van meer dan alleen bouwmaterialen hergebruiken. De sociale aspecten, de innovatieve samenwerking, de gedeelde verantwoordelijkheden en de klankbordgroep is indrukwekkend te noemen en daarmee een sprekend voorbeeld voor de sector dat navolging verdient!’

Tijdens de viering van het VERAS-jubileum stonden drie bedrijven op het podium die zich alle onderscheiden hebben met een succesvolle circulaire projecten. Behalve Dusseldorp zijn dat Vermeulen Sloop- en Milieutechnieken en Lagemaat Sloopwerken. De projecten van de laatste twee komen een andere keer aan bod. 

 

Cijfers over de bouw

De bouwsector is grondstoffenintensief en neemt naar schatting 50 procent van het grondstoffenverbruik, 40 procent van het totale energieverbruik en 30 procent van het totale waterverbruik in Nederland voor zijn rekening. Daarnaast heeft een groot deel van alle afval in Nederland (circa 40 procent) betrekking op bouw- en sloopafval en is de sector verantwoordelijk voor circa 35 procent van de CO²-uitstoot. 

 

Partners en uitvoerende partijen 

UIA-partners: HEEMwonen, gemeente Kerkrade, IBA Parkstad, Stadsregio Parkstad Limburg, Dusseldorp Infra Sloop- en Milieutechniek B.V., Bouwbedrijven Jongen (Koninklijke VolkerWessels), Waterleiding Maatschappij Limburg (WML), Waterschapsbedrijf Limburg (WBL), gemeente Brunssum, gemeente Landgraaf, Zuyd Hogeschool en branchevereniging VERAS 

Overige betrokken onderwijsinstellingen: TU Eindhoven, TWTH Aachen University

Overige betrokkenen o.m.: Maurer United Architects (expo-gebouw), Helwig Timmerfabriek BV en Mevo Houtindustrie